Drie delen van één land
Op gewone kaarten lijkt Portugal samen te vallen met de westkant van het Iberisch Schiereiland. De Portugese grondwet noemt echter drie territoriale onderdelen: het vasteland, de Azoren en Madeira. De Azoren bestaan uit negen eilanden, verdeeld over een westelijke, centrale en oostelijke groep. Madeira ligt zuidelijker en omvat Madeira, Porto Santo, de onbewoonde Desertas en de verder naar het zuiden gelegen Selvagens.
De afstanden zijn aanzienlijk. São Miguel, het grootste eiland van de Azoren, ligt ongeveer 1.450 kilometer ten westen van Lissabon. Madeira ligt circa 1.000 kilometer ten zuidwesten van het Europese vasteland en ongeveer 500 kilometer van de Afrikaanse kust. Portugal ligt daardoor niet alleen aan de Atlantische Oceaan: een deel van het land ligt er middenin.
Autonomie binnen een unitaire staat
De Azoren en Madeira zijn geen kolonies of afhankelijke gebieden. Sinds de Portugese grondwet van 1976 vormen zij autonome regio’s met een eigen wetgevende vergadering en regionale regering. Zij kunnen binnen hun bevoegdheden regionale regels vaststellen en hun begroting beheren. Buitenlandse zaken, defensie, nationaliteit en veel landelijke wetgeving blijven taken van de Portugese staat.
De autonomie ontstond uit de grote afstand tot Lissabon, de eigen eilandgeschiedenis en de behoefte om lokaal over vervoer, landbouw, natuurbeheer en economische ontwikkeling te beslissen. De hoofdsteden zijn niet op dezelfde manier geregeld: Ponta Delgada is het bestuurlijke centrum van de Azoren, terwijl parlement en andere instellingen ook in Horta en Angra do Heroísmo zijn gevestigd. Funchal vervult die rol op Madeira.
Vulkanen, laurierbos en verschillende klimaten
Beide archipels zijn van vulkanische oorsprong, maar zien er niet hetzelfde uit. Op de Azoren bepalen kratermeren, graslanden, hortensiahagen en jonge lavavelden het landschap. Pico bereikt 2.351 meter en is daarmee het hoogste punt van heel Portugal. Aardbevingen en vulkanisme speelden geregeld een rol; bij Capelinhos op Faial ontstond in 1957 en 1958 zelfs nieuw land.
Madeira is steiler en ligt in een warmer klimaatsgebied. Het noordelijke bergland ontvangt veel vocht, terwijl de zuidkust droger en zonniger is. Het laurierbos, de Laurisilva, is een restant van een vegetatietype dat ooit veel groter delen van Zuid-Europa bedekte. Porto Santo vormt een contrast met zijn lange zandstrand en drogere landschap.
Eilanden in de Portugese geschiedenis
Portugese zeevaarders namen Madeira in het begin van de vijftiende eeuw in bezit en bereikten kort daarna de Azoren. De eilanden werden steunpunten voor Atlantische vaart en kregen landbouw die op export was gericht. Madeira werd bekend om suiker en later wijn. Op de Azoren waren graan, verfstoffen, sinaasappelen, veeteelt en walvisvaart in verschillende perioden belangrijk.
Ook later bleef de ligging strategisch. De haven van Horta was een knooppunt voor trans-Atlantische kabels en scheepvaart. Op Terceira ligt de luchtmachtbasis Lajes, die vanwege de centrale ligging in de Atlantische Oceaan door Portugal en de Verenigde Staten is gebruikt. De eilanden vergroten bovendien de Portugese maritieme zone en de verantwoordelijkheid voor natuurbeheer op zee.
Reizen tussen vasteland en eilanden
Madeira en de grotere Azoreneilanden hebben rechtstreekse vluchten vanaf Lissabon en Porto; sommige routes verbinden de eilanden ook met andere Europese of Noord-Amerikaanse steden. Madeira en Porto Santo zijn per vliegtuig en veerboot met elkaar verbonden. Op de Azoren zijn binnenlandse vluchten belangrijk, omdat de negen eilanden over honderden kilometers oceaan verspreid liggen.
Veerboten op de Azoren varen vooral tussen eilanden die dicht bij elkaar liggen, zoals Faial, Pico en São Jorge. Een reis langs alle eilanden vraagt daarom een combinatie van boot en vliegtuig en is buiten het zomerseizoen lastiger te plannen. Madeira is eenvoudiger als één bestemming te bezoeken. Wie beide autonome regio’s wil combineren, moet terug via het vliegnetwerk: er bestaat geen reguliere toeristische veerdienst die Madeira en de Azoren rechtstreeks verbindt.
