Een kalender is een afspraak, geen natuurwet
De draaiing van de aarde veroorzaakt dag en nacht en de baan rond de zon bepaalt ongeveer de lengte van een jaar. Maar de verdeling in maanden, het moment waarop een nieuw jaar begint en het nummer dat aan een jaar wordt gegeven, zijn menselijke keuzes. Religie, landbouw, astronomie en politieke geschiedenis hebben daardoor verschillende kalenders voortgebracht.
De Gregoriaanse kalender is tegenwoordig de internationale standaard voor luchtvaart, handel, wetenschap en veel digitale systemen. Dat betekent niet dat alle landen hem als enige burgerlijke kalender gebruiken. Soms staat op hetzelfde officiële document een lokale datum naast een Gregoriaanse omzetting.
Ethiopië heeft dertien maanden
De Ethiopische kalender heeft twaalf maanden van dertig dagen. Daarna volgt Pagumen, een korte dertiende maand van vijf dagen en in een schrikkeljaar zes. Het nieuwe jaar, Enkutatash, begint meestal op 11 september volgens de Gregoriaanse kalender en soms op 12 september.
De Ethiopische jaartelling loopt ongeveer zeven of acht jaar achter op de Gregoriaanse. Dat verschil hangt samen met een andere oude berekening van het moment van de geboorte van Jezus. Daardoor kan het in Europa al 2026 zijn terwijl Ethiopië nog in 2018 zit. De precieze afstand verandert rond het Ethiopische nieuwjaar en rond de verschillende schrikkelregels.
De dertiende maand is geen folkloristisch extraatje. Hij hoort bij de gewone administratie en maakt de kalender rekenkundig overzichtelijk: twaalf gelijke maanden plus enkele aanvullende dagen. De bekende toeristische leus “dertien maanden zonneschijn” verwijst naar deze indeling.
Iran laat het jaar bij de lente beginnen
Iran gebruikt officieel de Solar Hijri-kalender. De jaartelling begint bij de hidjra, de migratie van de profeet Mohammed van Mekka naar Medina, maar de kalender volgt de zon in plaats van de maan. Daardoor blijven de maanden aan dezelfde seizoenen gekoppeld.
Het nieuwe jaar begint met Nowruz rond de lente-equinox. Astronomische berekeningen bepalen aan welke kalenderdag het equinoxmoment wordt toegewezen. De eerste zes maanden hebben 31 dagen, de volgende vijf 30 dagen en de laatste maand 29 of 30. Het Iraanse jaar is daardoor zeer nauw verbonden met het werkelijke zonnejaar.
De Solar Hijri-kalender moet niet worden verward met de islamitische maankalender die voor religieuze maanden zoals ramadan wordt gebruikt. Die maankalender is korter dan een zonnejaar, waardoor religieuze data door de seizoenen schuiven. In Iran kunnen dus meerdere tijdsystemen naast elkaar relevant zijn.
Nepal leeft tientallen jaren “vooruit”
Nepal gebruikt Bikram Sambat als officiële burgerlijke kalender. Het jaartal ligt meestal 56 of 57 jaar vóór de Gregoriaanse telling. Nepalees nieuwjaar valt op de eerste dag van de maand Baisakh, doorgaans midden april. In april 2026 begon bijvoorbeeld het jaar 2083 Bikram Sambat.
De maandlengtes zijn niet allemaal gelijk en worden in officiële kalenders gepubliceerd. Overheden, kranten en inwoners gebruiken Bikram Sambat dagelijks, terwijl toerisme, internationale handel en luchtvaart ook Gregoriaanse data tonen. Wie een geboortedatum, visum of contract verwerkt, moet daarom controleren welk systeem bedoeld wordt en niet alleen naar het jaartal kijken.
Thailand telt volgens de boeddhistische jaartelling
Thailand gebruikt voor veel burgerlijke toepassingen de boeddhistische jaartelling. De maanden en dagen volgen tegenwoordig in hoofdzaak de Gregoriaanse zonnekalender, maar het jaartal ligt 543 hoger. Het Gregoriaanse jaar 2026 correspondeert daardoor grotendeels met het boeddhistische jaar 2569.
Op bankdocumenten, overheidsbrieven, gebouwen en historische aanduidingen kan het hogere jaar verschijnen. Voor internationale communicatie wordt ook de Gregoriaanse notatie gebruikt. Een datum als 30 juli kan dus inhoudelijk dezelfde dag bedoelen, terwijl het jaar op twee manieren wordt geschreven.
Waarom landen hun kalender niet eenvoudig vervangen
Een kalender is verweven met feestdagen, belastingjaren, schoolroosters, religieuze rituelen en collectief geheugen. Overschakelen betekent niet alleen nieuwe cijfers op een formulier, maar ook het herdefiniëren van nationale tradities. Daarom kiezen landen vaak voor dubbel gebruik: een lokale kalender voor binnenlandse identiteit en administratie, en de Gregoriaanse kalender voor internationale uitwisseling.
Computers maken die combinatie soms lastiger. Databases moeten weten welk kalendersysteem is gebruikt, schrikkeldagen verschillen en een automatische aftreksom van 543 jaar is niet bij iedere historische Thaise datum voldoende. Ook in Nepal en Ethiopië is omzetting afhankelijk van de precieze dag en maand.
Wie reist, hoeft deze systemen niet volledig uit het hoofd te leren. Het belangrijkste inzicht is dat een jaartal nooit losstaat van zijn kalender. Dezelfde zon gaat overal op dezelfde dag onder, maar mensen kunnen die dag terecht vier verschillende jaarnummers geven.
