Een natuurlijke haven in het zuidoosten van Cuba
Guantánamo Bay is een diepe baai in het droge zuidoosten van Cuba, dicht bij de stad Guantánamo. De Amerikaanse marinebasis beslaat volgens de U.S. Navy ongeveer 45 vierkante mijl land en water, ruim 116 vierkante kilometer. Het terrein ligt aan beide zijden van de ingang van de baai en omvat haveninstallaties, woongebieden, een vliegveld en militaire voorzieningen.
Het is geen Amerikaans grondgebied zoals een staat of federaal district. In de overeenkomst van 1903 erkenden de Verenigde Staten dat de uiteindelijke soevereiniteit bij Cuba bleef. Tegelijk stond Cuba toe dat de Verenigde Staten binnen het gehuurde gebied volledige jurisdictie en controle uitoefenden. Die combinatie maakt de basis juridisch uitzonderlijk.
De afspraak volgde op de Spaans-Amerikaanse Oorlog
Spanje verloor Cuba in 1898 na de Spaans-Amerikaanse Oorlog. Cuba werd formeel onafhankelijk in 1902, maar de Verenigde Staten hielden grote invloed op de nieuwe staat. De zogenoemde Platt Amendment stelde voorwaarden aan de Amerikaanse terugtrekking en verplichtte Cuba grond beschikbaar te stellen voor kolen- of marinestations.
In februari 1903 spraken beide regeringen de verhuur van gebieden af. Een tweede overeenkomst van juli legde de voorwaarden voor Guantánamo Bay en Bahía Honda vast. Van Bahía Honda zagen de Verenigde Staten later af, maar Guantánamo bleef in gebruik. De oorspronkelijke huur bedroeg jaarlijks tweeduizend dollar in gouden munten en werd later omgerekend naar een moderne betaling.
Waarom de huur geen gewone einddatum heeft
In 1934 sloten Cuba en de Verenigde Staten een nieuw betrekkingenverdrag. Veel bepalingen die de Amerikaanse inmenging in Cuba mogelijk hadden gemaakt, verdwenen. Voor Guantánamo werd echter vastgelegd dat de bestaande regeling bleef gelden totdat beide regeringen samen tot wijziging of beëindiging zouden besluiten, of totdat de Verenigde Staten het gebied zouden verlaten.
Na de Cubaanse Revolutie van 1959 verslechterden de betrekkingen snel. De Cubaanse regering beschouwt de aanwezigheid als een overblijfsel van ongelijke en onder druk gesloten afspraken. Zij weigert de Amerikaanse huurbetalingen in de regel te erkennen. De Verenigde Staten stellen dat de verdragen nog steeds geldig zijn en hebben geen voornemen uitgesproken om de basis op te geven.
Van vlootsteunpunt tot detentiecentrum
De basis werd oorspronkelijk gebruikt om marineschepen van kolen te voorzien en groeide uit tot een steunpunt voor haven-, logistieke en regionale operaties. Door de ligging buiten het Amerikaanse vasteland werd Guantánamo ook gebruikt voor de tijdelijke opvang van migranten en vluchtelingen, onder meer uit Haïti en Cuba.
Wereldwijde bekendheid kreeg de naam na januari 2002, toen de Verenigde Staten er een detentiecentrum openden voor gevangenen uit de strijd tegen terrorisme. De rechtspositie van de gevangenen, verhoormethoden en langdurige detentie zonder regulier strafproces leidden tot rechtszaken en internationale kritiek. Het detentiecentrum is een afzonderlijk onderdeel binnen de veel grotere marinebasis.
Een afgesloten grens binnen Cuba
Tussen de basis en de rest van Cuba loopt een streng bewaakte grens met hekken, controleposten en een verboden zone. Het Amerikaanse terrein heeft eigen wegen en voorzieningen en wordt voornamelijk vanuit de Verenigde Staten bevoorraad. Gewone inwoners van Cuba kunnen de basis niet vrij betreden; ook voor buitenlandse reizigers is dit geen bezoekbare bezienswaardigheid.
Vanaf Cubaanse wegen en plaatsen in de provincie Guantánamo is het militaire terrein niet op een normale manier toegankelijk. De baai laat daarmee zien dat staatsgrenzen niet altijd samenvallen met feitelijk bestuur. Cuba staat op de kaart als één aaneengesloten land, maar binnen zijn grenzen bestaat al sinds 1903 een gebied waar een andere staat de dagelijkse controle uitoefent.
