Een smalle strook met meerdere landschappen
Van de grens met Peru tot Kaap Hoorn meet het continentale deel van Chili ongeveer 4.270 kilometer. De gemiddelde breedte bedraagt volgens de Chileense Nationale Bibliotheek circa 200 kilometer. De breedte varieert sterk: in delen van Centraal-Chili liggen kust en Argentijnse grens relatief dicht bij elkaar.
Over vrijwel de hele lengte lopen vier zones naast elkaar. Aan de oostkant ligt de Andes, daarnaast bevindt zich op veel plaatsen een centrale laagte, vervolgens het lagere kustgebergte en ten slotte de kuststrook. Ten zuiden van Puerto Montt valt dit patroon uiteen in eilanden, fjorden en ijsvelden. Chili is dus geen gelijkmatig lint, maar een reeks sterk verschillende regio’s die dezelfde noord-zuidas volgen.
De Andes begrensde de uitbreiding naar het oosten
De Andes vormde eeuwenlang een zware barrière tussen de Spaanse gebieden aan de Stille Oceaan en de vlakten ten oosten van het gebergte. Bestuur, handel en wegen ontwikkelden zich daardoor vooral langs de kust en de centrale vallei.
Na de onafhankelijkheid in 1818 nam Chili in grote lijnen de grenzen van de Spaanse koloniale bestuurseenheid over. Die waren lang niet overal nauwkeurig ingemeten. Vooral in het dunbevolkte noorden, Patagonië en Vuurland bleven concurrerende aanspraken bestaan. De natuurlijke grens van de Andes was bruikbaar, maar leverde ook discussie op: moest de grens de hoogste toppen volgen of juist de waterscheiding?
Oorlogen en verdragen veranderden de kaart
De noordelijke vorm van Chili werd sterk beïnvloed door de Salpeteroorlog van 1879 tot 1884. Chili versloeg Peru en Bolivia en kreeg de mineraalrijke kustgebieden Tarapacá en Antofagasta in handen. Bolivia verloor daardoor zijn soevereine toegang tot zee. De definitieve afspraken volgden in verschillende verdragen, waaronder het vredesverdrag met Bolivia uit 1904 en het verdrag met Peru uit 1929 over Tacna en Arica.
Met Argentinië werd in het grensverdrag van 1881 een lange lijn door de Andes en het uiterste zuiden vastgelegd. Toch bleven delen voor verschillende uitleg vatbaar. Latere arbitrages, grensmarkeringen en het Verdrag van Vrede en Vriendschap uit 1984 over de zuidelijke zeegebieden moesten nieuwe conflicten voorkomen. Reliëf en diplomatie vormden samen de huidige staat.
Van de Atacama tot regenwoud en ijs
Over 4.270 kilometer verandert bijna alles. In het noorden ligt de extreem droge Atacamawoestijn, met hoogvlakten, zoutmeren en grote kopermijnen. Rond Santiago en Valparaíso heerst een mediterraan klimaat met droge zomers. Verder naar het zuiden volgen gematigde regenwouden, vulkanen en meren. Patagonië en de zuidelijke archipels hebben koele, natte en winderige omstandigheden, naast grote ijsvelden.
De vorm heeft ook economische gevolgen. Mijnbouw domineert delen van het noorden, landbouw concentreert zich vooral in Centraal-Chili en bosbouw, visserij en veeteelt spelen een grotere rol in het zuiden. Havens liggen verspreid langs de kust, terwijl de Andes internationale weg- en spoorverbindingen beperkt tot bergpassen die door sneeuw of aardverschuivingen tijdelijk kunnen sluiten.
Reizen vraagt keuzes tussen weg, vliegtuig en veerboot
Route 5 vormt de belangrijkste noord-zuidverbinding en loopt van de Peruaanse grens tot het eiland Chiloé. Wie meerdere uitersten van Chili wil combineren, krijgt echter met afstanden te maken die vergelijkbaar zijn met een reis dwars door Europa. Binnenlandse vluchten verbinden Santiago met onder meer Arica, Calama, Puerto Montt en Punta Arenas.
Ten zuiden van Puerto Montt bestaat geen volledig doorlopende hoofdweg door uitsluitend Chileens grondgebied. De Carretera Austral volgt een combinatie van wegen en veerponten door de regio Aysén; voor sommige routes naar het uiterste zuiden is een omweg door Argentinië praktischer. De kaartvorm is daardoor niet alleen een geografische curiositeit, maar bepaalt rechtstreeks hoe Chilenen goederen vervoeren en hoe reizigers het land doorkruisen.
