Een lange strook tussen drie buurlanden
De Wakhan-corridor ligt in de Afghaanse provincie Badachsjan. Vanuit de plaats Ishkashim loopt hij oostwaarts tussen de rivier de Panj en het Pamirgebergte in het noorden en de Hindu Kush en Karakoram in het zuiden. De strook is ongeveer 350 kilometer lang. De breedte wisselt sterk: in het westelijke deel is Wakhan plaatselijk maar circa 13 kilometer breed, terwijl het centrale deel aanzienlijk ruimer is.
Aan het oostelijke uiteinde raakt Afghanistan aan China. Het Afghaanse ministerie dat verantwoordelijk is voor grenszaken noemt voor die grens een lengte van ongeveer 96 kilometer. De grens loopt door zeer hoog berggebied bij onder meer de Wakhjirpas. Er is daar geen normale weggrensovergang voor internationaal personen- of goederenverkeer.
Een uitkomst van de Great Game
Wakhan bestond al eeuwen als geografische en bestuurlijke streek. De merkwaardige corridorvorm ontstond echter pas toen het Russische Rijk vanuit het noorden oprukte en het Britse Rijk zijn positie in Brits-Indië wilde beschermen. Beide machten wilden invloed in Afghanistan, maar probeerden een rechtstreekse gemeenschappelijke grens te vermijden.
Een Brits-Russische afspraak uit 1873 legde een groot deel van de noordelijke Afghaanse grens langs de Panj en de bovenloop van de Amu Darja vast. In 1893 bepaalde de overeenkomst tussen emir Abdur Rahman Khan en de Britse diplomaat Mortimer Durand grote delen van de zuidgrens met Brits-Indië. Twee jaar later sloten Groot-Brittannië en Rusland een akkoord over hun invloedssferen in de Pamir. De zone ertussen bleef Afghaans en vormde de smalle uitloper naar China.
Geen handelscorridor in moderne zin
De naam corridor wekt de indruk van een drukke verbindingsroute, maar Wakhan functioneert niet als een moderne doorvoerweg tussen Afghanistan en China. Het terrein ligt grotendeels boven 2.500 meter en wordt naar het oosten steeds hoger. Aardverschuivingen, sneeuw en rivieren maken vervoer moeilijk; de berijdbare routes eindigen ruim voor de Chinese grens.
Historisch liepen wel handels- en migratieroutes door de Pamirpassen. Reizigers, herders en karavanen bewogen tussen Badachsjan, Kashgar en de gebieden die nu bij Tadzjikistan en Pakistan horen. De huidige staatsgrenzen sloten veel van die oude verbindingen af. Daardoor is Wakhan geografisch een schakel tussen vier landen, maar praktisch een doodlopende Afghaanse vallei.
Wakhi in de valleien, Kirgiezen op de hoogvlakten
De bevolking is klein en verspreid. In de westelijke en centrale valleien wonen vooral Wakhi, een Oost-Iraanse bevolkingsgroep die overwegend de ismaïlitische richting van de sjiitische islam volgt. Zij combineren akkerbouw op kleine terrassen met veeteelt. Dorpen liggen langs de Wakhan- en Panjrivieren, waar hoogte en klimaat nog beperkte landbouw toelaten.
Verder oostelijk liggen de Grote en Kleine Pamir. Daar leeft een kleine Kirgizische gemeenschap die traditioneel met yaks, schapen en geiten tussen hooggelegen weiden trekt. Winters zijn er lang en streng, medische zorg en onderwijs zijn moeilijk bereikbaar en reizen naar de dichtstbijzijnde markt kan dagen duren.
Natuurgebied en lastig reisdoel
Afghanistan wees Wakhan in 2014 aan als nationaal park. Het beschermde gebied omvat bergweiden, gletsjers en leefgebieden van onder meer de sneeuwpanter, steenbok en het Marco Poloschaap. Bescherming hangt sterk samen met lokale gemeenschappen, omdat vee, wilde hoefdieren en roofdieren hetzelfde landschap gebruiken.
Voor reizigers begint de route doorgaans bij Ishkashim, maar omstandigheden, vergunningen en veiligheid kunnen snel veranderen. Afstanden worden vaak per terreinwagen, te voet of met lastdieren afgelegd. Wakhan is daardoor niet alleen een overblijfsel van negentiende-eeuwse grenspolitiek, maar ook een bewoond hooggebergtegebied waar de kaart nog altijd het dagelijks leven bepaalt.
