Geen landen, maar scherp afgebakende gebieden
Er bestaan geen algemeen erkende landen waar vrouwen als groep helemaal niet mogen komen. Wel zijn er religieuze gebieden, heilige routes en afzonderlijke gebouwen waar toegang op grond van geslacht wordt beperkt. De verschillen zijn groot. Soms is het verbod in nationale wetgeving verankerd, soms gaat het om een plaatselijke religieuze regel en soms is de juridische situatie veranderd terwijl de praktijk nog altijd gevoelig ligt. Wie zulke plekken op één hoop gooit, mist daarom de belangrijkste vraag: wie stelt de grens vast en waarop wordt die gebaseerd?
Mount Athos: een wettelijk beschermd avaton
Het bekendste voorbeeld ligt binnen de Europese Unie. Mount Athos is een autonoom kloostergebied op een schiereiland in het noorden van Griekenland. Er staan twintig oosters-orthodoxe hoofdkloosters, naast kleinere leefgemeenschappen en kluizenaarsverblijven. Vrouwen mogen het gebied niet betreden. De regel heet het avaton en is niet alleen een interne kloosterafspraak: overtreding kan volgens de Griekse regels worden bestraft.
De religieuze verklaring is dat Athos als de tuin van de Maagd Maria wordt beschouwd. Zij geldt in de overlevering als de enige vrouw aan wie het schiereiland is gewijd. De monniken voeren daarnaast aan dat een volledig mannelijke omgeving hun celibataire en contemplatieve levenswijze ondersteunt. Het verbod strekt zich traditioneel zelfs uit tot vrouwelijke dieren, al worden voor dieren die praktisch nodig zijn uitzonderingen genoemd.
Ook mannen hebben geen vrije toegang. Zij moeten vooraf een bezoekersvergunning, een zogenoemd diamonitirion, regelen. Het dagelijkse aantal bezoekers is beperkt en de gebruikelijke toegang verloopt per boot. Athos is dus geen normaal openbaar natuurgebied waar alleen vrouwen worden geweerd, maar een streng gereguleerde monastieke gemeenschap. Dat neemt niet weg dat het onderscheid naar geslacht geregeld botst met hedendaagse opvattingen over gelijke behandeling.
De Japanse berg met een verboden pad
In Japan wordt de berg Ōmine vaak genoemd, maar ook daar is precisie nodig. Niet het volledige berggebied is verboden voor vrouwen. De beperking geldt voor het traditionele traject naar de heilige top Sanjōgatake, een belangrijk oefengebied binnen Shugendō. Deze religieuze traditie combineert elementen uit onder meer boeddhisme, shinto en bergascese. Bij de toegang staat een poort die aangeeft dat vrouwen niet verder mogen.
Voorstanders beschouwen het mannengebied als onderdeel van een eeuwenoude spirituele training. Critici wijzen erop dat religieuze gebruiken in de loop van de geschiedenis vaker zijn veranderd en dat uitsluiting op basis van geslacht niet vanzelf neutraal wordt doordat zij oud is. Vrouwen kunnen andere routes en toppen in het Ōmine-gebergte bezoeken, maar juist de symbolische hoofdroute blijft een brandpunt in het debat.
Okinoshima is inmiddels voor vrijwel iedereen gesloten
Het Japanse eiland Okinoshima heeft eveneens een traditie waarbij vrouwen niet aan land mogen. Het eiland, gelegen tussen Kyushu en het Koreaanse schiereiland, is heilig binnen de shintotraditie en maakt deel uit van een UNESCO-werelderfgoedgebied. Eeuwenlang werden er rituelen uitgevoerd voor veilige zeereizen en contacten met het Aziatische vasteland. Tienduizenden offergaven die op het eiland zijn gevonden, getuigen van die bijzondere geschiedenis.
Toch is de populaire omschrijving “een eiland waar alleen mannen welkom zijn” tegenwoordig misleidend. De vroegere jaarlijkse toegang voor een beperkte groep mannelijke bezoekers is beëindigd. In de praktijk mogen alleen priesters en andere speciaal bevoegde personen er nog komen. Het historische vrouwenverbod bestaat als religieus taboe, maar voor gewone reizigers is Okinoshima vrijwel geheel afgesloten, ongeacht hun geslacht.
Sabarimala: een verbod dat juridisch werd doorbroken
Bij de hindoetempel Sabarimala in de Indiase deelstaat Kerala werden lange tijd vrouwen van ongeveer tien tot vijftig jaar geweerd. De beperking werd verbonden aan de celibataire gedaante van de godheid Ayyappa en aan opvattingen rond menstruatie. In 2018 oordeelde het Indiase Hooggerechtshof dat de uitsluiting ongrondwettig was en dat vrouwen van alle leeftijden toegang moesten krijgen.
Daarmee was het conflict niet voorbij. De uitspraak leidde tot grote protesten, tegenwerking bij toegangswegen en nieuwe juridische procedures over de verhouding tussen godsdienstvrijheid, religieuze denominaties en grondwettelijke gelijkheid. De zaak laat zien dat een formeel opgeheven verbod in de maatschappelijke praktijk nog jarenlang kan doorwerken.
Waar eindigt religieuze autonomie?
De voorbeelden hebben geen identieke achtergrond. Athos is een autonoom kloostergebied met een wettelijk toegangsregime, Ōmine kent een plaatselijke religieuze grens, Okinoshima is vrijwel voor iedereen gesloten en bij Sabarimala heeft de hoogste rechter de uitsluiting juist verworpen. Ze tonen samen het spanningsveld tussen het recht van religieuze gemeenschappen om eigen tradities te bewaren en het recht van individuen om niet op grond van geslacht te worden buitengesloten.
Voorstanders vrezen dat het opheffen van zulke regels een unieke spirituele leefwijze aantast. Tegenstanders stellen dat traditie geen automatische vrijstelling van gelijke rechten kan zijn. Juist doordat beide waarden zwaar wegen, blijven deze plekken meer dan merkwaardige voetnoten op de kaart: het zijn concrete grenzen waar religie, recht en maatschappelijke verandering elkaar raken.
