Een rivier die ieder jaar omkeert
De Tonlé Sap-rivier verbindt het meer met de Mekong bij Phnom Penh. Van ongeveer november tot mei stroomt water vanuit het meer zuidoostwaarts naar de Mekong. In het regenseizoen verandert de situatie. De Mekong voert dan zoveel water aan uit Laos, Thailand en het noordoosten van Cambodja dat het peil bij Phnom Penh stijgt en water door de Tonlé Sap-rivier terug naar het noordwesten wordt gedrukt.
De omkering is geen plotselinge draaikolk, maar een seizoensproces dat enkele maanden duurt. Wanneer de Mekong na de moesson daalt, keert ook de stroming weer om. Het opgeslagen water loopt dan geleidelijk uit het meer terug naar de rivier en verder richting de Mekongdelta in Vietnam.
Van ondiep meer tot uitgestrekte vloedvlakte
Volgens de Mekong River Commission neemt het wateroppervlak toe van ongeveer 2.500 vierkante kilometer in het droge seizoen tot circa 15.000 vierkante kilometer tijdens een grote jaarlijkse vloed. Het volume groeit nog sterker: van ongeveer 1,5 naar 60 tot 70 kubieke kilometer. Dorpen, wegen en akkers die in het droge seizoen ver van open water liggen, kunnen maanden later aan een brede binnenzee grenzen.
Het meer is buiten de hoofdgeul ondiep. Daardoor schuift de kustlijn vele kilometers op wanneer het peil stijgt. Rond de open waterkern liggen overstroomde bossen, struikgebieden en graslanden. Bomen die een deel van het jaar op droge grond staan, komen tijdens de vloed met hun stammen en lage takken in het water te staan.
Een kraamkamer voor vis
De overstroming brengt voedingsstoffen naar de vloedvlakte en creëert voedsel- en schuilplaatsen voor jonge vissen. Veel soorten trekken vanuit de Mekong het meer en de overstroomde bossen in. Wanneer het water zich terugtrekt, migreren grote aantallen vissen via de Tonlé Sap-rivier weer naar de Mekong. De zogeheten dai-visserij met lange rijen netten volgt deze uitgaande trek al generaties.
UNESCO noemt Tonlé Sap een van de productiefste zoetwatervisserijen ter wereld. Vis is voor Cambodja niet alleen een handelsproduct, maar een belangrijke bron van eiwit. Het meer ondersteunt daarnaast rijstbouw, veeteelt, watertransport en de verwerking van vis tot onder meer prahok, de gefermenteerde vispasta die in veel Cambodjaanse gerechten wordt gebruikt.
Dorpen die met het water meebewegen
Bewoners hebben verschillende oplossingen ontwikkeld voor het jaarlijkse hoogteverschil. In Kampong Phluk en Kampong Khleang staan huizen op zeer hoge palen. Tijdens de droge maanden liggen de gebouwen boven straten en modderige oevers; in het natte seizoen varen boten tussen de woningen. Andere gemeenschappen wonen in drijvende huizen die met het waterpeil stijgen en dalen.
Voor reizigers is Siem Reap de bekendste uitvalsbasis. Chong Khneas ligt het dichtst bij de stad, terwijl Kampong Phluk en Kampong Khleang een duidelijker beeld geven van paalwoningen en overstroomd bos. Vanuit Battambang en Siem Reap zijn ook tochten naar Prek Toal mogelijk, een belangrijk broedgebied voor grote watervogels. De ervaring verschilt sterk per seizoen en waterstand.
Een gevoelig onderdeel van het Mekongsysteem
De omvang van de vloed hangt af van neerslag en waterafvoer in het hele Mekongbekken. Waterkrachtcentrales, irrigatie, klimaatverandering en langere droge perioden kunnen de timing en kracht van de omgekeerde stroming beïnvloeden. Minder of korter overstroomd gebied betekent minder leefruimte voor vissen en minder sediment en voedingsstoffen op landbouwgrond.
Ook lokale problemen spelen mee. Overstroomd bos is gekapt voor landbouw en brandhout, visbestanden worden belast door illegale vangstmethoden en afvalwater bereikt het meer vanuit groeiende plaatsen. Tonlé Sap is sinds 1997 een UNESCO-biosfeerreservaat, maar bescherming werkt alleen wanneer rivierbeheer, visserijregels en de belangen van bewoners gezamenlijk worden behandeld.
