Eén eilandengroep, twee politieke gebieden
De Samoaanse eilanden vormen geografisch en cultureel één Polynesische eilandengroep in de zuidelijke Stille Oceaan. Politiek zijn ze echter verdeeld. Het westelijke deel vormt de onafhankelijke staat Samoa, met Apia als hoofdstad. De oostelijke eilanden vormen Amerikaans-Samoa, een territorium van de Verenigde Staten met Pago Pago als bestuurlijk centrum.
De inwoners delen veel taal, familiebanden en gebruiken. Toch kan een telefoongesprek of afspraak tussen beide gebieden een opvallende kalenderpuzzel opleveren. Wanneer het in Apia bijvoorbeeld dinsdagmiddag drie uur is, is het in Pago Pago maandagmiddag drie uur. Het uur op de klok is hetzelfde, maar de datum loopt in Amerikaans-Samoa één volledige dag achter.
Waarom de datumgrens niet recht loopt
De internationale datumgrens loopt grofweg langs de 180e lengtegraad door de Stille Oceaan. Wie de lijn in westelijke richting passeert, telt een dag bij de kalender op. Wie naar het oosten reist, gaat juist een datum terug. De lijn is geen fysieke grens en evenmin een volkomen rechte lijn. Ze maakt grote bochten om landen en eilandgroepen heen.
Dat kronkelende verloop voorkomt dat één staat onnodig over twee kalenderdagen wordt verdeeld. De datumgrens is bovendien geen grens die door een internationale organisatie op ieder punt dwingend wordt vastgesteld. Landen kiezen zelf hun wettelijke standaardtijd. Wanneer een regering de tijdzone verandert, verschuift de praktische datumgrens daardoor mee.
De dag die in Samoa nooit bestond
Tot eind 2011 lag Samoa aan dezelfde kant van de datumgrens als Amerikaans-Samoa. Het land liep daardoor bijna een volledige kalenderdag achter op Australië en Nieuw-Zeeland. Dat was steeds onhandiger geworden, omdat juist deze twee landen belangrijke handelspartners van Samoa waren.
Wanneer het in Samoa vrijdag was, was in Australië en Nieuw-Zeeland vaak al het weekend begonnen. Zodra daar op maandag de nieuwe werkweek startte, was het in Samoa nog zondag. Daardoor waren er minder gezamenlijke werkdagen voor banken, bedrijven en overheidsdiensten.
De Samoaanse regering besloot daarom de standaardtijd wettelijk te veranderen. De International Date Line Act 2011 bepaalde dat op donderdag 29 december 2011 niet vrijdag 30 december, maar direct zaterdag 31 december zou volgen. Voor inwoners van Samoa heeft 30 december 2011 dus officieel nooit bestaan. Ook Tokelau, dat voor vervoer en communicatie sterk op Samoa is gericht, maakte een vergelijkbare overstap.
Amerikaans-Samoa bleef aan de Amerikaanse kant
Amerikaans-Samoa veranderde zijn tijdzone niet. Het territorium bleef UTC−11 gebruiken en behield daarmee zijn oriëntatie op de Amerikaanse kant van de Stille Oceaan. Samoa gebruikt tegenwoordig UTC+13. Geen van beide gebieden past momenteel zomertijd toe.
Het verschil tussen UTC+13 en UTC−11 is exact 24 uur. Daardoor blijven de kloktijden gelijk, terwijl de datum verschilt. De internationale datumgrens loopt sinds de wijziging tussen de onafhankelijke staat Samoa en Amerikaans-Samoa door. De kaart van de U.S. National Park Service laat deze merkwaardige situatie duidelijk zien.
Een dag overslaan of opnieuw beleven
Voor reizigers levert de grens een bijna ongeloofwaardige ervaring op. Wie op maandag vanuit Amerikaans-Samoa naar Samoa reist, arriveert volgens de lokale kalender op dinsdag. In de omgekeerde richting kan iemand op dinsdag vertrekken en op maandag aankomen. De vlucht zelf duurt natuurlijk geen negatieve tijd: alleen de naam van de kalenderdag verandert.
Hierdoor is het theoretisch ook mogelijk om een verjaardag of feestdag twee keer mee te maken. Nieuwjaar begint eerst in Samoa en pas 24 uur later in Amerikaans-Samoa. Met een passende vlucht kan een reiziger de jaarwisseling in beide gebieden vieren, al maken dienstregelingen en beschikbaarheid dat in de praktijk niet altijd eenvoudig.
Dezelfde zon, een andere datum
De situatie laat zien dat tijdzones niet uitsluitend door aardrijkskunde worden bepaald. Handel, bestuur en internationale verbindingen kunnen minstens zo belangrijk zijn. Samoa koos voor aansluiting bij Australië en Nieuw-Zeeland; Amerikaans-Samoa bleef verbonden met het Amerikaanse tijdsysteem.
De zon komt in beide delen van de eilandengroep vrijwel volgens hetzelfde dagelijkse ritme op. Toch heet die dag aan de ene kant dinsdag en aan de andere kant nog maandag. Juist daardoor is de grens tussen Samoa en Amerikaans-Samoa een van de duidelijkste voorbeelden van hoe mensen de wereldwijde kalender zelf hebben ingericht.
