Een grensconstructie in drie lagen
Madha behoort tot Oman, maar heeft geen verbinding over land met de rest van dat land. Het gebied wordt volledig omsloten door de Verenigde Arabische Emiraten. Vanuit Oman bekeken is Madha een exclave; vanuit de Emiraten is het een enclave. In Madha ligt vervolgens Nahwa, een klein gebied dat behoort tot het emiraat Sharjah. Nahwa is daarmee een tegen-enclave: Emiratisch grondgebied binnen Oman, dat zelf weer binnen de Emiraten ligt.
Op een kaart lijkt de constructie op een eiland in een eiland. Wie vanuit de Verenigde Arabische Emiraten naar Nahwa rijdt, gaat eerst Oman binnen en daarna opnieuw de Emiraten. Op de terugweg worden dezelfde grenzen in omgekeerde volgorde gepasseerd. Toch ziet de reis er niet uit als een opeenvolging van grote internationale grensposten. De overgangen zijn relatief open en worden vooral herkenbaar aan vlaggen, borden, wegdek en overheidsgebouwen.
Bergen maakten lokale loyaliteit belangrijk
Madha en Nahwa liggen in het bergachtige gebied nabij de oostkust van het Arabisch Schiereiland. Voordat moderne staten er hun grenzen nauwkeurig vastlegden, waren de banden van dorpen met stammen, sjeiks en regionale machtscentra vaak belangrijker dan een lijn op papier. Wegen waren beperkt en bergketens verdeelden gemeenschappen die op een kaart dicht bij elkaar lagen.
Volgens de gangbare uitleg werden lokale leiders in de eerste helft van de twintigste eeuw gevraagd bij welke heerser zij zich wilden aansluiten. De gemeenschappen van Madha kozen voor de sultan van Oman. Nahwa bleef loyaal aan de Al-Qasimi-heersers van Sharjah. Daardoor ontstond al in de praktijk de basis voor de latere grensvorm.
De Britse vertegenwoordigers die betrokken waren bij de afbakening van de toenmalige Verdragsstaten probeerden lokale loyaliteiten, waterbronnen, routes en machtsverhoudingen in een formele kaart te vertalen. De grenzen werden uiteindelijk in de jaren zestig vastgelegd, nog voordat de Verenigde Arabische Emiraten in 1971 als federatie ontstonden. Een lokale keuze van dorpsgemeenschappen werd zo een blijvend internationaal grensverschijnsel.
Madha is meer dan een lege ring op de kaart
Madha bestaat niet alleen uit de strook grond die op kaarten rond Nahwa is getekend. Het Omaanse gebied omvat verspreide nederzettingen, wadi’s, landbouwgrond en bergachtig terrein. Oman heeft er wegen, scholen, voorzieningen en overheidsgebouwen aangelegd. De bewoners zijn juridisch inwoners van Oman, ook al verlopen veel dagelijkse routes via grondgebied van de Emiraten.
De ligging biedt tegelijk praktische verbindingen met de nabijgelegen Emiratische steden aan de Golf van Oman. Economische en sociale contacten houden zich niet strikt aan de grenslagen. Voor inwoners is de ingewikkelde kaart daarom minder exotisch dan voor buitenstaanders: de route naar werk, familie of winkels kan eenvoudig door beide staten lopen.
Nahwa heeft een oude en een nieuwe nederzetting
Vanaf Madha leidt een bochtige weg naar Nahwa. Bij de grens zijn Emiratische markeringen en een politiepost te zien. Het moderne deel wordt vaak New Nahwa genoemd; verder in het dal liggen oudere huizen. Het gebied behoort bestuurlijk tot Sharjah, hoewel de rest van dat emiraat pas weer bereikbaar is nadat men Madha heeft doorkruist.
Het verschil in nationale investeringen kan onderweg zichtbaar zijn. De Emiraten beschikken over andere financiële middelen dan Oman en hebben in hun enclave voorzieningen aangelegd die bij de federatie horen. Tegelijk is het gebied klein en landelijk gebleven. De aantrekkingskracht ligt niet in monumentale grensgebouwen, maar juist in het bijna ongemerkte passeren van een uitzonderlijke staatsgrens.
Waarom zijn er zo weinig tegen-enclaves?
Een gewone enclave is al lastig te besturen. Toegang, politiebevoegdheid, infrastructuur en nutsvoorzieningen moeten met het omringende land worden afgestemd. Bij een tegen-enclave komt daar nog een extra laag bij. De meeste staten proberen zulke situaties daarom via gebiedsruil of grenscorrecties te vereenvoudigen.
Wereldwijd zijn tegen-enclaves uiterst zeldzaam. Baarle aan de grens van Nederland en België heeft er meerdere, maar daar gaat het vooral om kleine kadastrale percelen in een dichtbebouwde omgeving. Nahwa is een afzonderlijke nederzetting in een ruig berglandschap en vormt daardoor een heel ander voorbeeld.
Een grens die van onderaf ontstond
Veel opmerkelijke grenzen worden verklaard door oorlogen, koloniale verdragen of fouten van verre kaartmakers. Bij Madha en Nahwa speelden die factoren mee bij de uiteindelijke vastlegging, maar de kern ligt in lokale politieke keuzes. Dorpen kozen niet dezelfde heerser en de moderne staten namen die loyaliteiten over.
De enclave laat daarmee zien dat grenzen niet altijd van bovenaf worden opgelegd. Soms bewaren ze de herinnering aan gemeenschappen die zelf bepaalden met welk machtscentrum zij zich verbonden voelden. Het resultaat is bestuurlijk ingewikkeld, maar heeft tientallen jaren zonder grote grenscrisis standgehouden.
