Twee eilanden tussen Siberië en Alaska
De Diomedeseilanden liggen in de Beringstraat, tussen het Aziatische en het Noord-Amerikaanse vasteland. Klein-Diomede behoort tot Alaska en daarmee tot de Verenigde Staten. Groot-Diomede ligt aan de Russische kant. Op het smalste punt bedraagt de afstand tussen de eilanden ongeveer 3,8 kilometer, zodat het buureiland bij helder weer goed zichtbaar is.
De korte afstand contrasteert met de politieke scheiding. De internationale grens tussen Rusland en de Verenigde Staten loopt door het water tussen de eilanden. Sinds de aankoop van Alaska door de Verenigde Staten in 1867 bevinden de twee rotsen zich aan weerszijden van een van de opvallendste staatsgrenzen ter wereld.
De naam verwijst naar de heilige Diomedes. De Deens-Russische ontdekkingsreiziger Vitus Bering zag de eilanden in 1728 op diens feestdag volgens de orthodoxe kalender. Inheemse bewoners kenden de eilanden en zeestraten uiteraard al veel langer en gebruikten eigen namen en vaarroutes.
Tomorrow Island en Yesterday Island
Vrijwel langs dezelfde strook loopt de internationale datumgrens. Wie deze denkbeeldige lijn westwaarts passeert, gaat een kalenderdag vooruit; in oostelijke richting gaat men een dag terug. Groot-Diomede kreeg daardoor de bijnaam Tomorrow Island, terwijl Klein-Diomede ook Yesterday Island wordt genoemd.
Het werkelijke verschil op de klok is meestal 21 uur en geen volledige 24 uur, omdat Rusland en Alaska verschillende tijdzones gebruiken en Alaska zomertijd kent. Toch kan het op Groot-Diomede al vrijdag zijn terwijl het op Klein-Diomede nog donderdag is. Vanaf de Amerikaanse kust kijk je dus letterlijk naar een plaats waar de kalender een andere datum aanwijst.
De datumgrens is een menselijke afspraak
De aarde heeft nergens een natuurlijke naad waar een nieuwe dag begint. De internationale datumgrens is gekozen om wereldwijd kalenders op elkaar te laten aansluiten. Zij volgt ongeveer de 180e lengtegraad, maar maakt bochten om landen en eilandgroepen niet in twee verschillende kalenderdagen te verdelen.
Bij de Diomedeseilanden valt de lijn juist vrijwel samen met een internationale grens. Dat maakt een abstract systeem zichtbaar. De zon, wind en zee verschillen nauwelijks over vier kilometer, maar de administratieve datum wel. De eilanden laten daarmee beter dan bijna iedere wereldkaart zien dat tijdzones politieke geografie zijn.
Familiebanden doorsneden door het IJzeren Gordijn
Inheemse gemeenschappen rond de Beringstraat reisden historisch over zee en ijs tussen eilanden en kusten. Familie, handel en cultuur hielden zich niet aan de latere grens. Tijdens de Koude Oorlog veranderde de zeestraat echter in de zogenoemde Ice Curtain, de arctische tegenhanger van het IJzeren Gordijn.
De Sovjetautoriteiten verplaatsten de burgerbevolking van Groot-Diomede in 1948 naar het Russische vasteland. Het eiland werd een militaire buitenpost. Families aan beide kanten konden elkaar nauwelijks nog bezoeken. Klein-Diomede behield wel een kleine Iñupiatgemeenschap, geconcentreerd in een dorp tegen de steile westelijke helling.
Een van de meest afgelegen Amerikaanse gemeenschappen
Klein-Diomede heeft geen wegennet dat aansluit op Alaska. Reizen en bevoorrading zijn afhankelijk van weer, zee-ijs, helikopters en boten. De rotsachtige kust biedt weinig vlakke ruimte. Gewone voorzieningen die elders vanzelfsprekend zijn, vragen daardoor veel organisatie. Slecht weer kan vervoer dagenlang uitstellen, waardoor voorraden, post en medische reizen zorgvuldig moeten worden gepland.
In strenge winters kan zich zee-ijs tussen de eilanden vormen. Dat voedt het populaire idee dat iemand van Amerika naar Rusland zou kunnen lopen. Afgezien van het gevaar van stroming, scheuren en extreem weer blijft het echter een streng bewaakte internationale grens. Een ijsvlakte is geen legale grensovergang.
Een symbolische zwemtocht tijdens de Koude Oorlog
In 1987 zwom de Amerikaanse langeafstandszwemster Lynne Cox van Klein-Diomede naar Groot-Diomede. Voor de tocht was toestemming op hoog politiek niveau nodig. Haar oversteek werd een symbool van toenadering tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie en liet zien hoe klein de fysieke afstand was die decennia van geopolitiek vrijwel onoverbrugbaar hadden gemaakt.
De twee eilanden vatten zo meerdere grenzen tegelijk samen: tussen landen, continenten, politieke systemen en kalenderdagen. Hun bekendste tegenstelling – gisteren tegenover morgen – klinkt speels, maar achter die bijnaam schuilt een geschiedenis van verdeelde gemeenschappen en gesloten grenzen. Nergens liggen Rusland en de Verenigde Staten zo zichtbaar dicht bij elkaar en tegelijk administratief bijna een dag uit elkaar.
