Twee grenzen tussen het land en de oceaan
Een landlocked of door land ingesloten staat heeft geen eigen kust aan de open zee. Om een zeehaven te bereiken moeten goederen minstens één buurland passeren. Een dubbel door land ingesloten land gaat nog een stap verder: al zijn buurlanden zijn zelf eveneens landlocked. Vanuit zo’n staat moeten dus minimaal twee internationale grenzen worden gepasseerd voordat een haven aan de wereldoceaan bereikbaar is.
Wereldwijd voldoen slechts twee algemeen erkende landen aan die definitie: Liechtenstein in Europa en Oezbekistan in Centraal-Azië. Ze verschillen sterk in grootte, bevolking en economie, maar delen een geografische afhankelijkheid van vervoersroutes door meerdere andere staten.
Liechtenstein ligt tussen twee landlocked buren
Liechtenstein ligt in het Rijndal tussen Zwitserland en Oostenrijk. Beide buurlanden hebben geen zeekust. Een vrachtwagen vanuit Liechtenstein moet daardoor eerst Zwitserland of Oostenrijk doorkruisen en vervolgens bijvoorbeeld Duitsland, Italië, Frankrijk, Slovenië of een ander kustland bereiken voordat goederen per zeeschip verder kunnen.
In de praktijk vormt deze ligging voor Liechtenstein minder een handicap dan de definitie doet vermoeden. Het land is klein, welvarend en sterk geïntegreerd in Europese netwerken. Het heeft een douane- en muntunie met Zwitserland, gebruikt de Zwitserse frank en maakt deel uit van de Europese Economische Ruimte. Grenzen zijn voor handel daardoor veel minder hard dan in regio’s met langdurige controles of politieke spanningen.
Liechtenstein heeft geen eigen luchthaven en slechts een beperkt spoorwegnet, maar internationale wegen, Zwitserse logistiek en nabijgelegen luchthavens bieden goede verbindingen. De dubbel landlocked status is geografisch bijzonder, zonder dat het land economisch geïsoleerd is.
De status van Liechtenstein veranderde door de geschiedenis
Of een land dubbel ingesloten is, hangt ook af van de politieke kaart van het moment. Toen Oostenrijk deel uitmaakte van Oostenrijk-Hongarije, had die staat een kust aan de Adriatische Zee. Liechtenstein grensde toen dus aan een rijk met zeetoegang en was niet dubbel landlocked. Na het uiteenvallen van Oostenrijk-Hongarije werd Oostenrijk een afzonderlijke landlocked staat en ontstond de huidige situatie.
Tijdens de aansluiting van Oostenrijk bij Duitsland in 1938 veranderde de geografische classificatie opnieuw, omdat Duitsland wel zeehavens had. Na de Tweede Wereldoorlog werd Oostenrijk hersteld en was Liechtenstein opnieuw dubbel door land ingesloten. Een ogenschijnlijk puur geografisch kenmerk kan dus door staatsgrenzen veranderen zonder dat het landschap beweegt.
Oezbekistan heeft vijf landlocked buurlanden
Oezbekistan is veel groter en grenst aan Kazachstan, Kirgizië, Tadzjikistan, Afghanistan en Turkmenistan. Geen van deze vijf landen heeft een natuurlijke verbinding met de open oceaan. Voor export naar een echte zeehaven zijn daarom meerdere grenspassages en vaak zeer lange spoor- of wegtrajecten nodig.
Kazachstan en Turkmenistan hebben wel een kust aan de Kaspische Zee. De naam “zee” zorgt soms voor verwarring, maar de Kaspische Zee is een gesloten binnenwater zonder natuurlijke vaarverbinding met de wereldoceaan. Schepen kunnen via kanalen en Russische rivieren verder reizen, maar dat verandert de geografische classificatie van de omliggende staten niet.
Oezbekistan werd pas in 1991 een zelfstandig dubbel landlocked land. Daarvoor maakte het deel uit van de Sovjet-Unie, een staat met kusten aan verschillende zeeën en oceanen. De onafhankelijkheid veranderde een interne Sovjetgrens in een internationale grens en maakte toegang tot havens afhankelijk van afspraken met nieuwe buurlanden.
Transportkosten zijn meer dan extra kilometers
Voor een dubbel landlocked land bestaan de kosten niet alleen uit afstand. Goederen kunnen bij iedere grens te maken krijgen met documenten, douanecontroles, wachttijden, verschillende spoorbreedtes, transitvergoedingen en politieke risico’s. Wanneer één buurland een route afsluit of regels verandert, heeft dat direct gevolgen voor exporteurs.
Oezbekistan investeert daarom in spoorcorridors naar China, Zuid-Azië, Iran, de Kaukasus en havens aan andere zeeën. Iedere route vraagt samenwerking tussen meerdere staten. Voor katoen, metalen, landbouwproducten en industriële goederen kan betrouwbare transit bijna even belangrijk zijn als de productie zelf.
Liechtenstein ondervindt deze problemen veel minder doordat het midden in een geïntegreerde Europese markt ligt. De vergelijking laat zien dat dezelfde geografische categorie heel verschillende economische gevolgen kan hebben.
Dubbel landlocked is niet hetzelfde als een enclave
Liechtenstein en Oezbekistan worden soms verward met landen die volledig door één ander land zijn omringd. Lesotho ligt bijvoorbeeld geheel binnen Zuid-Afrika, en San Marino en Vaticaanstad binnen Italië. Dat zijn enclavelanden, maar niet dubbel landlocked volgens de gebruikelijke definitie. Hun enige buurland heeft namelijk wel een zeekust.
Ook een land met slechts twee buren is niet automatisch dubbel ingesloten. Andorra grenst aan Frankrijk en Spanje, die allebei zeehavens hebben. Het beslissende criterium is dat iedere mogelijke route naar de open zee door ten minste twee andere landen loopt.
Geografie bepaalt afhankelijkheid, niet noodzakelijk armoede
Veel landlocked ontwikkelingslanden kampen met hoge vervoerskosten en beperkte toegang tot wereldmarkten. De Verenigde Naties behandelt hen daarom als een aparte groep in ontwikkelingsbeleid. Toch is landlocked zijn geen noodlot. Goede verdragen, stabiele buren, infrastructuur en regionale integratie kunnen de nadelen sterk verkleinen.
Liechtenstein bewijst dat een dubbel ingesloten land zeer welvarend kan zijn. Oezbekistan laat zien hoeveel diplomatie en infrastructuur nodig zijn wanneer afstanden groot zijn en meerdere grenzen moeten worden gepasseerd. Het bijzondere record is dus meer dan een quizfeit: het beschrijft hoe sterk een land voor zijn verbinding met de wereld van zijn buren afhankelijk is.
