Italiaans grondgebied zonder Italiaanse landgrens
Campione d’Italia ligt aan de oostelijke oever van het Meer van Lugano. De gemeente behoort tot de Italiaanse provincie Como, maar wordt aan alle landzijden omringd door het Zwitserse kanton Ticino. Om vanuit Campione met de auto naar de rest van Italië te reizen, moet men eerst Zwitserland in en later opnieuw de Italiaanse grens passeren.
Het gebied is klein en geografisch sterk verbonden met de omgeving van Lugano. Italiaans is aan beide kanten de belangrijkste taal, waardoor de nationale grens cultureel minder opvallend kan aanvoelen dan bij veel andere enclaves. Staatsrechtelijk is de scheiding echter duidelijk: Campione heeft een Italiaanse gemeente, Italiaanse politie en inwoners die bij Italiaanse verkiezingen stemmen.
Hoe een middeleeuwse erfenis de grens bepaalde
De wortels van de uitzonderlijke status liggen ver vóór het ontstaan van de moderne staten Italië en Zwitserland. In 777 liet de Lombardische landeigenaar Totone bezittingen in Campione na aan de kerkelijke instelling Sant’Ambrogio in Milaan. Daardoor bleef het gebied eeuwenlang verbonden met Milaan, terwijl omliggende gebieden geleidelijk onder het bestuur kwamen van de Zwitserse kantons.
Toen in de negentiende eeuw het moderne Italië ontstond, bleef Campione bij Lombardije horen. De omliggende regio Ticino was inmiddels Zwitsers. De historische eigendoms- en bestuurslijn veranderde zo in een internationale grens. In de twintigste eeuw werd “d’Italia” aan de plaatsnaam toegevoegd om de Italiaanse verbondenheid extra te benadrukken.
Een dagelijks leven dat naar Zwitserland kijkt
Voor veel praktische zaken ligt Zwitserland dichterbij dan Italië. Wegen, openbaar vervoer en regionale voorzieningen sluiten aan op Ticino. De Zwitserse frank werd lange tijd veel gebruikt en sommige telefoonnummers en postdiensten weken af van wat in een gewone Italiaanse gemeente gebruikelijk was. Inwoners werken, winkelen en bezoeken zorgvoorzieningen gemakkelijk over de grens.
De open grenzen van het Schengengebied maken de fysieke overgang tegenwoordig weinig spectaculair. Toch moet bij belasting, douane, verzekeringen en openbare diensten steeds worden bepaald welk land verantwoordelijk is. Campione laat daarmee zien dat een grens bijna onzichtbaar kan zijn voor een automobilist, maar zeer aanwezig blijft in administratie en wetgeving.
Het casino als bron van welvaart én kwetsbaarheid
Campione werd internationaal beroemd door zijn casino. De ligging bij het welvarende Lugano, bijzondere fiscale omstandigheden en bezoekers uit Zwitserland maakten de speelgelegenheid tot de economische motor van de gemeente. Een groot modern casinogebouw aan het meer domineerde het dorpsbeeld, terwijl inkomsten uit het bedrijf een aanzienlijk deel van de lokale voorzieningen financierden.
Die afhankelijkheid bleek riskant toen het casino in 2018 failliet ging. Banen verdwenen en de gemeentefinanciën kwamen zwaar onder druk te staan. Het casino werd later heropend, maar de crisis maakte duidelijk hoe kwetsbaar een kleine exclave wordt wanneer één onderneming zowel werkgever als financiële pijler van de overheid is.
In 2020 veranderden de douaneregels
Lange tijd viel Campione buiten het douanegebied van de Europese Unie en was het economisch sterk op Zwitserland gericht. Vanaf 2020 werden de gemeente en de Italiaanse wateren van het Meer van Lugano opgenomen in het douanegebied van de EU. Daardoor veranderden de regels voor goederen die tussen Campione en Zwitserland worden vervoerd.
Campione bleef echter buiten het gewone territoriale bereik van de Europese btw. Italië voerde er een lokale verbruiksbelasting in die op het Zwitserse prijs- en belastingniveau moest aansluiten. Voor bewoners en ondernemers betekende de hervorming nieuwe procedures en een zichtbaardere douanegrens, ook al waren er op de weg geen klassieke permanente slagbomen nodig.
Waarom wordt de enclave niet gewoon Zwitsers?
Op een kaart lijkt aansluiting bij Zwitserland eenvoudig, maar grenzen zijn meer dan logistiek. Campione heeft een lange Italiaanse geschiedenis en lokale identiteit. Een overdracht zou afspraken vereisen tussen twee staten en instemming van de bevolking. Bovendien hebben open grenzen veel praktische nadelen van de exclave verminderd.
De bijzondere positie is daardoor niet alleen een probleem, maar ook een herkenbaar onderdeel van Campione. De gemeente bewijst dat oude kerkelijke bezittingen, moderne belastingwetgeving en dagelijkse grensarbeid eeuwen later samen één kleine stip op de kaart kunnen vormen. Wie door Campione loopt, bevindt zich onmiskenbaar in een Italiaans dorp, maar vrijwel iedere route naar buiten leidt eerst naar Zwitserland.
