Van Nederlandse Antillen naar Nederland
Tot 10 oktober 2010 maakten Bonaire, Sint Eustatius en Saba deel uit van de Nederlandse Antillen. Die staatskundige eenheid werd op die datum opgeheven. Curaçao en Sint Maarten werden, net als Aruba al eerder, zelfstandige landen binnen het Koninkrijk der Nederlanden. Bonaire, Sint Eustatius en Saba kozen voor een directe band met Nederland.
De drie eilanden werden geen provincies en ook geen gewone gemeenten. Ze kregen de status van openbaar lichaam binnen het land Nederland. Samen worden ze Caribisch Nederland genoemd. De veelgebruikte term bijzondere gemeente maakt de positie begrijpelijk, maar is niet de formele juridische benaming.
Een gemeentelijk bestuur, maar zonder provincie
Het bestuur lijkt op dat van een Nederlandse gemeente. De inwoners kiezen een eilandsraad, die lokale regels vaststelt en het dagelijks bestuur controleert. Het bestuurscollege voert het beleid uit en bestaat uit de gezaghebber en eilandgedeputeerden. De gezaghebber vervult ongeveer de rol die een burgemeester in Europees Nederland heeft.
Een belangrijk verschil is dat de eilanden niet onder een provincie vallen. Taken die in Europees Nederland bij provincies liggen, worden daarom anders verdeeld tussen het eilandbestuur en de Rijksoverheid. Nederlandse ministeries en uitvoeringsorganisaties zijn op de eilanden rechtstreeks actief, onder meer via de Rijksdienst Caribisch Nederland.
Nederlandse wetten, met Caribische uitzonderingen
Bij de overgang in 2010 werd niet in één keer alle Europees-Nederlandse wetgeving ingevoerd. Veel bestaande Antilliaanse regels bleven voorlopig gelden en werden omgezet in afzonderlijke BES-wetten. Sindsdien is de wetgeving stap voor stap aangepast, maar er bestaan nog steeds duidelijke verschillen.
De Grondwet maakt afwijkende regels mogelijk vanwege de economische en sociale omstandigheden, de grote afstand tot Europees Nederland, het eilandkarakter, de kleine oppervlakte en bevolkingsomvang, het klimaat en andere bijzondere factoren. Daardoor wijken bijvoorbeeld belastingen, sociale voorzieningen, zorg, onderwijs en bestuurlijke regels op onderdelen af.
De Amerikaanse dollar en een aparte Europese positie
Hoewel de eilanden onderdeel zijn van Nederland, betalen inwoners niet met de euro. Sinds 2011 is de Amerikaanse dollar het officiële betaalmiddel. Dat sluit aan bij het economische verkeer in het Caribisch gebied en met de Verenigde Staten.
Ook tegenover de Europese Unie hebben de eilanden een aparte positie. Ze behoren tot Nederland, maar gelden binnen het Europese recht als landen en gebieden overzee. EU-regels gelden er daardoor niet automatisch op dezelfde manier als in Europees Nederland.
Drie afzonderlijke eilanden
Caribisch Nederland is geen nieuwe provincie of gezamenlijk eilandbestuur. Bonaire, Sint Eustatius en Saba zijn ieder een afzonderlijk openbaar lichaam met een eigen eilandsraad en bestuurscollege. Bonaire ligt voor de kust van Venezuela, terwijl Sint Eustatius en Saba ongeveer negenhonderd kilometer noordelijker in de Bovenwindse Eilanden liggen.
De gezamenlijke naam beschrijft dus vooral hun relatie met Nederland. Bestuurlijk delen ze dezelfde wettelijke basis, maar lokale besluiten worden per eiland genomen. Dat onderscheid is zichtbaar in de drie eigen begrotingen, eilandverordeningen en gekozen eilandsraden.
